- หน้าแรก
- บทความของเรา
- UAT คืออะไร: ผู้ว่าจ้างควรกำหนดอะไรไว้ก่อนเซ็นตรวจรับระบบ
UAT คืออะไร: ผู้ว่าจ้างควรกำหนดอะไรไว้ก่อนเซ็นตรวจรับระบบ

UAT คือการทดสอบโดยผู้ใช้จริงก่อนเซ็นตรวจรับระบบ บทความนี้ไล่ว่า UAT ต่างจาก SIT อย่างไร ใครควรทดสอบ เกณฑ์ผ่านและระดับบั๊กที่ยอมรับได้ควรเขียนใน TOR อย่างไร และเอกสาร sign off ควรมีอะไร
ใบตรวจรับระบบที่วางอยู่บนโต๊ะของคุณมีช่องให้เซ็นอยู่ช่องเดียว แต่สิ่งที่ลายเซ็นนั้นยืนยันคือ ระบบทำงานได้ตามที่ตกลงกันไว้ คำถามที่ควรถามก่อนจับปากกาคือ ตกลงกันไว้ว่าอะไร และใครเป็นคนพิสูจน์ ถ้าคำตอบคือ "ผู้พัฒนาบอกว่าทดสอบแล้ว" คุณกำลังเซ็นรับคำยืนยันของอีกฝ่าย ไม่ได้เซ็นรับผลทดสอบของฝั่งตัวเอง
UAT คือช่วงที่ตอบคำถามนั้น บทความนี้เขียนให้ฝั่งผู้ว่าจ้าง ทั้งหัวหน้าฝ่ายสารสนเทศ เจ้าของระบบ และคนที่ร่าง TOR เราจะไล่ว่า UAT ต่างจากการทดสอบของผู้พัฒนาตรงไหน ใครควรเป็นคนทดสอบ เกณฑ์ผ่านควรเขียนอย่างไร และเอกสารที่ควรมีก่อนเซ็นตรวจรับมีอะไรบ้าง
UAT คืออะไร และต่างจาก SIT อย่างไร
UAT ย่อมาจาก User Acceptance Testing คือการทดสอบโดยผู้ใช้งานจริง เพื่อตัดสินว่าระบบพร้อมรับมอบหรือยัง ISTQB Certified Tester Foundation Level Syllabus v4.0.1 (2024) อธิบาย acceptance testing ว่าเน้นการ validate และแสดงความพร้อมก่อนนำไปใช้งาน และระบุว่าโดยหลักควรทำโดยผู้ใช้ที่จะใช้ระบบนั้นจริง UAT เป็นหนึ่งในหลายรูปแบบ ซึ่งยังมี operational, contractual และ regulatory acceptance testing ด้วย
SIT หรือ System Integration Testing อยู่คนละชั้น SIT ตรวจว่าระบบคุยกับระบบอื่นได้ถูกต้อง เช่น ส่งข้อมูลไประบบบัญชีครบ หรือเรียก API ของหน่วยงานภายนอกแล้วได้ผลตามสเปก คนทำ SIT ส่วนใหญ่คือทีมผู้พัฒนาหรือทีมทดสอบ และคำถามที่ตอบคือระบบสร้างถูกตามแบบหรือเปล่า
UAT ตอบคำถามอีกข้อ คือระบบที่สร้างถูกตามแบบนั้น ใช้ทำงานจริงของหน่วยงานได้ไหม ระบบอาจผ่าน SIT ครบทุกข้อ แต่เจ้าหน้าที่ต้องกดหกหน้าจอเพื่ออนุมัติเอกสารหนึ่งใบ หรือรายงานสิ้นเดือนออกมาไม่ตรงกับแบบฟอร์มที่ผู้บริหารใช้ ปัญหาแบบนี้ไม่มีใน test case ของผู้พัฒนา เพราะผู้พัฒนาไม่ได้ทำงานนั้นทุกวัน
ผ่านสเปก กับใช้งานได้ เป็นคนละเรื่องกัน
ลำดับที่ควรเป็นคือ ผู้พัฒนาทดสอบของตัวเองให้จบก่อน แล้วจึงส่งให้ผู้ใช้ทำ UAT แนวปฏิบัติของ NHS Business Services Authority หน่วยงานรัฐของสหราชอาณาจักร (เผยแพร่ปี 2026) เขียนไว้ตรง ๆ ว่าทีมทดสอบต้อง sign off ก่อนเริ่ม UAT ถ้าผู้ใช้ต้องมาเจอบั๊กพื้นฐานที่ทีมผู้พัฒนาควรเจอเอง เวลา UAT จะหมดไปกับการแจ้งบั๊กซ้ำ ๆ แทนการตรวจว่างานจริงเดินได้
ใครควรเป็นคนทำ UAT
คนทำ UAT ควรเป็นคนที่จะใช้ระบบนั้นทุกวันหลังเปิดใช้ เจ้าหน้าที่ที่บันทึกข้อมูล หัวหน้างานที่อนุมัติ และคนที่ต้องดึงรายงานส่งต่อ คนกลุ่มนี้รู้ว่าเคสไหนเกิดบ่อย เคสไหนเกิดปีละครั้งแต่ผิดไม่ได้ และรู้ว่าข้อมูลหน้าตาแปลกแบบไหนคือเรื่องปกติของงาน
ข้อที่ต้องวางแผนคือเวลาของคนกลุ่มนี้ เจ้าหน้าที่ที่ถูกดึงมาทำ UAT ยังต้องทำงานประจำไปพร้อมกัน ถ้าไม่ได้กันเวลาไว้ในแผน UAT จะถูกทำแบบรีบ ๆ ช่วงเย็น กดผ่านเฉพาะเส้นทางที่ใช้บ่อย และเคสยาก ๆ จะไม่มีใครลอง หัวหน้าหน่วยงานจึงควรอนุมัติเวลาของผู้ทดสอบเป็นลายลักษณ์อักษรตั้งแต่ตอนวางแผนโครงการ
ฝ่ายไอทีของหน่วยงานมีบทบาทเป็นผู้ประสานและผู้ถือเกณฑ์ ไม่ได้ทดสอบแทนผู้ใช้ทั้งหมด ส่วนผู้พัฒนาควรอยู่ในช่วง UAT เพื่อรับเรื่อง อธิบาย และแก้ไข แต่ไม่ควรเป็นคนกดทดสอบแทนผู้ใช้ เพราะผู้พัฒนารู้ว่าระบบถูกออกแบบให้ใช้อย่างไร จึงมักเดินเส้นทางที่ระบบรองรับอยู่แล้วโดยไม่ตั้งใจ
Acceptance criteria ต้องอยู่ใน TOR ตั้งแต่แรก
ISTQB นิยาม acceptance criteria ว่าเป็นเงื่อนไขที่งานต้องผ่านจึงจะได้รับการยอมรับจากผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย คำนิยามนี้ฟังดูธรรมดา แต่มีนัยสำคัญกับผู้ว่าจ้าง ถ้าเงื่อนไขไม่ได้เขียนไว้ก่อนเริ่มพัฒนา ช่วงตรวจรับจะกลายเป็นการเจรจาว่าอะไรนับเป็นงานที่ตกลงกันไว้
ฝั่งหน่วยงานรัฐ ระเบียบกระทรวงการคลังว่าด้วยการจัดซื้อจัดจ้างและการบริหารพัสดุภาครัฐ พ.ศ. 2560 ข้อ 175 กำหนดให้คณะกรรมการตรวจรับพัสดุตรวจให้ถูกต้องครบถ้วนตามหลักฐานที่ตกลงกันไว้ และในกรณีที่ต้องทดสอบทางเทคนิค เชิญผู้ชำนาญการมาให้คำปรึกษาได้ เกณฑ์ UAT ที่เขียนไว้ชัดในสัญญาคือหลักฐานชิ้นนั้น ถ้าไม่มี คณะกรรมการจะเหลือแค่เอกสารส่งมอบของผู้รับจ้างให้เทียบ
เกณฑ์ที่ใช้ได้มีลักษณะร่วมกันคือตอบได้ว่าผ่านหรือไม่ผ่าน ประโยคอย่าง "ระบบใช้งานง่ายและรองรับการทำงานของหน่วยงาน" ตอบแบบนั้นไม่ได้ ส่วนประโยคอย่าง "เจ้าหน้าที่บันทึกคำขอหนึ่งรายการ ตั้งแต่เปิดหน้าจอจนส่งอนุมัติ ได้โดยไม่ต้องออกจากระบบไปกรอกข้อมูลที่อื่น" ตอบได้ ใน TOR ควรมีอย่างน้อยสามส่วน คือรายการสถานการณ์ทางธุรกิจที่ต้องผ่าน เกณฑ์เรื่องจำนวนและระดับของบั๊กที่ยอมรับได้ และรายชื่อตำแหน่งที่มีสิทธิ์ลงนาม
รายการสถานการณ์ไม่จำเป็นต้องครบทุกปุ่มของระบบ ให้เริ่มจากงานที่หน่วยงานทำจริงทุกสัปดาห์ แล้วเพิ่มงานที่เกิดไม่บ่อยแต่ผิดไม่ได้ เช่น การปิดงวดบัญชีสิ้นปี หรือการออกหนังสือรับรองที่มีผลทางกฎหมาย เงื่อนไขอื่นที่ควรอยู่ใน TOR เพื่อให้ระบบดูแลต่อได้หลังส่งมอบ เราเขียนแยกไว้ใน เขียน TOR ระบบอย่างไรให้ได้ระบบที่ดูแลต่อได้
บั๊กระดับไหนยอมให้ขึ้นระบบได้
ระบบที่ไม่มีบั๊กเหลืออยู่เลยในวันเซ็นตรวจรับแทบไม่มีอยู่จริง และการตั้งเกณฑ์แบบนั้นมักจบที่สองทาง ทางแรกคือโครงการเลื่อนไปเรื่อย ๆ ทางที่สองคือทุกฝ่ายเลิกนับบั๊กบางประเภทอย่างเงียบ ๆ เพื่อให้เซ็นได้ ทั้งสองทางแย่กว่าการยอมรับตั้งแต่แรกว่าจะมีบั๊กค้างอยู่บ้าง แล้วตกลงกันว่าระดับไหนรับได้
ISTQB ระบุว่าการทดสอบจบได้แม้ยังไม่ครบเกณฑ์ ถ้าผู้มีส่วนได้ส่วนเสียได้ทบทวนและยอมรับความเสี่ยงของการเปิดใช้งานแล้ว ประโยคนี้ไม่ได้อนุญาตให้ข้ามเกณฑ์ มันบอกว่าการยอมรับความเสี่ยงต้องเป็นการตัดสินใจที่มีคนลงชื่อ ไม่ใช่สิ่งที่เกิดขึ้นเองเพราะหมดเวลา
วิธีที่ใช้กันทั่วไปคือแบ่งบั๊กตามความรุนแรง แล้วกำหนดว่าระดับไหนต้องเป็นศูนย์ก่อนเซ็น NHSBSA ใช้เกณฑ์ว่าต้องไม่มีบั๊ก Priority 1 หรือ 2 ค้างอยู่ ส่วนบั๊กที่เหลือต้องบันทึกไว้ในรายงานสรุปการทดสอบ พร้อมระดับความรุนแรง ผลกระทบต่อผู้ใช้ และวันที่คาดว่าจะแก้เสร็จ ตัวเลขระดับเป็นของหน่วยงานนั้น คุณไม่จำเป็นต้องใช้ตาม แต่โครงสร้างนี้ยกมาใช้ได้
สิ่งที่ต้องตกลงให้ชัดคือนิยามของแต่ละระดับ ถ้าเขียนแค่ว่า "ร้ายแรง" กับ "ไม่ร้ายแรง" ผู้ใช้กับผู้พัฒนาจะจัดบั๊กตัวเดียวกันไว้คนละระดับเสมอ ให้นิยามด้วยผลกระทบต่องาน เช่น ระดับสูงสุดคืองานหลักทำไม่ได้และไม่มีทางเลี่ยง ระดับรองลงมาคือทำได้แต่ต้องใช้วิธีอ้อมที่เจ้าหน้าที่ต้องจำ และระดับต่ำคือหน้าตาหรือข้อความผิดโดยไม่กระทบผลลัพธ์
UAT environment และข้อมูลที่ใช้ทดสอบ
UAT ควรทำบน environment ที่ใกล้กับระบบจริงมากพอ ISTQB ระบุว่าสภาพแวดล้อมของการทดสอบระดับระบบควรคล้ายกับสภาพแวดล้อมใช้งานจริง หลักเดียวกันใช้กับ UAT ถ้า UAT ทำบนเครื่องของผู้พัฒนา หรือบน server ที่ไม่ได้ต่อกับระบบอื่นที่ต้องเชื่อมจริง ผลที่ผ่านจะบอกได้น้อยกว่าที่คุณคิด
ข้อมูลที่ใช้ทดสอบเป็นอีกจุดที่ต้องตัดสินใจ ข้อมูลตัวอย่างที่ผู้พัฒนาสร้างขึ้นมักสะอาดเกินไป ไม่มีชื่อที่ยาวผิดปกติ ไม่มีรายการที่ข้อมูลบางช่องว่าง และไม่มีเคสที่สะสมมาจากระบบเก่า ส่วนการคัดลอกข้อมูลจริงทั้งชุดมาใช้ก็มีความเสี่ยงเรื่องข้อมูลส่วนบุคคล ทางกลางคือใช้ข้อมูลจริงที่ผ่านการ mask แล้ว ซึ่งเราเขียนวิธีคิดไว้ใน บทความเรื่องการ mask ข้อมูลทดสอบ
ถ้าโครงการมีการย้ายข้อมูลจากระบบเดิม UAT ควรทำบนข้อมูลที่ย้ายมาแล้วอย่างน้อยหนึ่งรอบ เพราะผู้ใช้จะเห็นทันทีว่ายอดคงเหลือหรือประวัติรายการไม่ตรงกับที่เคยเห็น เรื่องการตรวจว่าข้อมูลย้ายถูกจริงอยู่ใน ย้ายครบ ไม่ได้แปลว่าย้ายถูก
UAT ไม่ได้ทดสอบทุกเรื่อง การรองรับผู้ใช้พร้อมกันจำนวนมากต้องทดสอบด้วยวิธีอื่น เช่น load test ส่วนความปลอดภัยต้องใช้ผู้ทดสอบเฉพาะทาง ซึ่งเราเขียนเรื่องการจัดจ้างไว้ใน คู่มือจัดจ้าง penetration test
เอกสาร UAT sign off ควรมีอะไร
เอกสาร sign off ที่ดีไม่ได้มีแค่ช่องลายเซ็นกับคำว่า "ผ่าน" อย่างน้อยควรบอกว่าทดสอบสถานการณ์ไหนไปบ้าง ผลแต่ละข้อเป็นอย่างไร มีบั๊กอะไรค้างอยู่ ระดับไหน และใครรับผิดชอบแก้ภายในวันไหน ส่วนสุดท้ายคือความเสี่ยงที่ยังเหลือและผู้ที่ยอมรับความเสี่ยงนั้น NHSBSA ระบุให้ sign off รวมเรื่อง residual risk และให้ Product Owner, Technical Lead, Delivery Manager และ Test Lead เป็นผู้ลงนาม
เอกสารนี้มีค่ากับหน่วยงานในวันที่ไม่มีใครจำได้แล้วว่าตกลงอะไรกันไว้ ปีที่สองหลังเปิดใช้ เมื่อมีคนถามว่าทำไมรายงานตัวหนึ่งไม่เคยออกตรง คำตอบควรหาได้ในเอกสาร sign off ว่าเรื่องนี้ถูกบันทึกเป็นบั๊กค้างหรือไม่ และตกลงกันไว้ว่าจะแก้เมื่อไร
สำหรับหน่วยงานรัฐ เอกสาร UAT ไม่ได้แทนการตรวจรับพัสดุตามระเบียบ แต่ช่วยให้คณะกรรมการตรวจรับมีหลักฐานที่จับต้องได้ว่าระบบใช้งานได้ตามเงื่อนไขที่ตกลงกันไว้ ข้อ 175 ยังระบุด้วยว่าพัสดุที่ประกอบกันเป็นชุด ถ้าขาดส่วนประกอบจนใช้การไม่ได้สมบูรณ์ ให้ถือว่ายังไม่ได้ส่งมอบ ระบบที่ส่วนหลักยังใช้ทำงานจริงไม่ได้จึงควรถูกมองแบบเดียวกัน
ข้อจำกัดของ UAT ที่ควรรู้ก่อน
UAT ที่ทำดีแล้วก็ยังปล่อยบั๊กผ่านไปได้ ผู้ทดสอบมีจำนวนไม่มาก เวลาจำกัด และทดสอบได้เฉพาะสถานการณ์ที่มีคนนึกออก งานบางอย่างเกิดเฉพาะสิ้นปีงบประมาณ หรือเกิดเมื่อผู้ใช้หลายร้อยคนเข้ามาพร้อมกันในวันแรก การผ่าน UAT จึงลดความเสี่ยงลงได้มาก แต่ไม่ได้รับประกันว่าระบบจะไม่มีปัญหาหลังเปิดใช้
ข้อโต้แย้งที่ได้ยินบ่อยคือ ผู้พัฒนาทดสอบมาแล้ว ทำไมหน่วยงานต้องเสียเวลาเจ้าหน้าที่มาทดสอบซ้ำอีก คำถามนี้มีเหตุผล การทดสอบของผู้พัฒนาตรวจว่าระบบทำตามสเปก ส่วนสเปกเองอาจตกหล่นสิ่งที่งานจริงต้องการ และคนเดียวที่ตรวจข้อนั้นได้คือคนที่ทำงานจริง การทดสอบสองชั้นจึงตอบคำถามคนละข้อ ไม่ได้ซ้ำกัน
สิ่งที่ UAT ไม่ได้ปิดคือช่วงหลังเปิดใช้ บั๊กที่เจอหลังเซ็นตรวจรับจะได้รับการแก้หรือไม่ ขึ้นกับเงื่อนไขในสัญญา ไม่ได้ขึ้นกับผล UAT ระยะรับประกันและการแบ่งงานแก้บั๊กกับงานเพิ่มฟังก์ชัน ควรเขียนไว้ชัดในสัญญา เราเขียนจุดที่ควรตรวจไว้ใน ก่อนเซ็นสัญญาดูแลระบบรายปี ต้องดูอะไร
อีกข้อที่ควรบอกไว้ คือบทความนี้อ้างแนวทางของ ISTQB และของ NHSBSA เป็นหลัก ประเทศไทยมี มอก. 29119 เล่ม 1-2567 ซึ่งนำเสนอแนวคิดหลักของมาตรฐานการทดสอบซอฟต์แวร์ชุด ISO/IEC/IEEE 29119 แต่เราอ่านได้เฉพาะประกาศในราชกิจจานุเบกษา ไม่ได้อ่านตัวมาตรฐานฉบับเต็ม ถ้าหน่วยงานของคุณต้องอ้างมาตรฐานนี้ใน TOR ควรขอฉบับเต็มจากสำนักงานมาตรฐานผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรมมาตรวจก่อน
จะเริ่มตรงไหน
ถ้าโครงการยังอยู่ในขั้นร่าง TOR ให้เริ่มจากรายการสถานการณ์ทางธุรกิจสิบถึงยี่สิบข้อที่ระบบต้องทำได้ แล้วให้เจ้าของงานแต่ละฝ่ายช่วยเติม รายการนี้จะกลายเป็นทั้งขอบเขตงานและเกณฑ์ UAT ไปพร้อมกัน
ถ้าโครงการเริ่มพัฒนาไปแล้วและสัญญาไม่มีเกณฑ์ UAT ยังไม่สาย ให้ทำบันทึกตกลงกับผู้พัฒนาเรื่องรายการสถานการณ์ นิยามระดับบั๊ก และผู้ลงนาม ก่อนเริ่มรอบทดสอบ การตกลงตอนนี้ยากกว่าตอนร่าง TOR แต่ง่ายกว่าการเถียงกันในวันตรวจรับมาก
ถ้าใกล้วันตรวจรับแล้ว อย่างน้อยให้ขอสามอย่างจากผู้พัฒนา คือหลักฐานว่าทีมผู้พัฒนาทดสอบของตัวเองจบแล้ว รายการบั๊กที่ยังค้างพร้อมระดับ และ environment ที่ผู้ใช้เข้าไปทดสอบได้เองโดยไม่ต้องมีผู้พัฒนานั่งข้าง ๆ
สรุป
UAT คือช่วงที่หน่วยงานพิสูจน์ด้วยตัวเองว่าระบบใช้ทำงานจริงได้ ก่อนลายเซ็นตรวจรับจะเปลี่ยนความรับผิดชอบไปอยู่กับฝั่งผู้ว่าจ้าง สิ่งที่ทำให้ UAT มีความหมายไม่ได้อยู่ที่จำนวน test case แต่อยู่ที่เกณฑ์ที่ตกลงกันไว้ก่อน และคนทดสอบที่ทำงานนั้นจริง
ถ้าจะหยิบไปใช้อย่างเดียวจากบทความนี้ ให้เขียนรายการสถานการณ์ที่ต้องผ่าน นิยามระดับบั๊กที่ยอมรับได้ และรายชื่อผู้ลงนามไว้ใน TOR ตั้งแต่รอบแรก สามอย่างนี้ทำให้วันตรวจรับเป็นการเทียบผลกับเกณฑ์ แทนการเจรจา
หากองค์กรของคุณกำลังร่างขอบเขตงาน หรือกำลังจะเข้าสู่ช่วง UAT และอยากให้มีคนช่วยอ่านทบทวนเกณฑ์ตรวจรับก่อนเริ่ม เรายินดีคุยด้วย ติดต่อได้ที่ 088-983-9386 หรืออีเมล [email protected] สำนักงานของเราอยู่ที่บางกะปิ กรุงเทพฯ ไม่มีกำหนดเวลาบังคับ และไม่ต้องรีบตัดสินใจ
FAQ: คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับบทความนี้
รวมคำถามและคำตอบที่ช่วยให้คุณเข้าใจเนื้อหาในบทความนี้ได้ดียิ่งขึ้น
ค้นหา:

